Đặt đĩa xôi ngũ sắc lên bàn thờ tổ tiên ngày Tết, người phụ nữ Thái không xếp năm màu một cách ngẫu nhiên. Đỏ ở đâu, tím ở đâu, vàng phải cạnh màu nào, tất cả đều có lớp lang. Với họ, mỗi màu là một lời cầu, một mảnh ghép của đất trời, chứ không chỉ là món ăn đẹp mắt để khoe khéo tay.
Hiểu được ý nghĩa ẩn sau từng sắc màu, bạn sẽ thấy đĩa xôi tưởng đơn giản ấy thực ra là cả một tầng văn hóa tâm linh của người vùng cao.
Năm màu từ lá cây núi rừng
Điều làm xôi ngũ sắc đặc biệt là toàn bộ màu sắc đều đến từ cây cỏ tự nhiên, không hề dùng phẩm màu:
- Đỏ: từ quả gấc hoặc lá cơm đỏ, tượng trưng khát vọng, sức sống.
- Tím: từ lá cẩm tím, gợi đất đai trù phú, thủy chung.
- Vàng: từ củ nghệ hoặc hoa bó phón, tượng trưng no ấm, thịnh vượng.
- Xanh: từ lá gừng, lá riềng hoặc lá dứa, gợi màu núi rừng, sự yên bình.
- Trắng: chính là màu nguyên bản của gạo nếp nương, tượng trưng sự trong sạch, chung thủy.
Người ta giã lá, ngâm lấy nước, rồi ngâm gạo nếp trong từng loại nước ấy trước khi đồ. Chính vì làm hoàn toàn thủ công từ thiên nhiên nên nếu muốn tự tay thực hiện, bạn nên xem kỹ cách nấu xôi ngũ sắc để canh đúng lượng lá và thời gian ngâm.
Ý nghĩa ngũ hành và tâm linh
Với người Thái và người Tày, năm màu của xôi tương ứng với quan niệm ngũ hành: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ. Sự hòa hợp của năm màu trên một đĩa xôi biểu trưng cho ước vọng âm dương cân bằng, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.
Có một cách hiểu khác cũng rất đẹp: năm màu tượng trưng cho tình đoàn kết, cho lòng hiếu thảo của con cháu dâng lên tổ tiên và trời đất. Đĩa xôi càng rực rỡ, màu càng tươi và đều thì càng chứng tỏ người làm khéo léo, gia đình ăn nên làm ra. Bởi thế trong nhiều bản, xôi ngũ sắc còn là "thước đo" sự đảm đang của người phụ nữ.
Dịp nào người vùng cao làm xôi ngũ sắc?
Xôi ngũ sắc không phải món ăn hằng ngày, mà xuất hiện trong những dịp trọng đại:
- Lễ Tết: đặc biệt là Tết Nguyên đán và tết cơm mới, xôi được dâng cúng tổ tiên cầu năm mới sung túc.
- Cưới hỏi: đĩa xôi ngũ sắc trong lễ cưới gửi gắm mong ước đôi trẻ thủy chung, đủ đầy.
- Lễ hội đầu xuân: trong các hội xuân vùng cao, xôi ngũ sắc là lễ vật quan trọng. Bạn có thể bắt gặp món này ở lễ hội Lồng Tồng mùa xuân của người Tày, nơi cầu mùa màng tươi tốt.
- Cúng bản, mừng nhà mới: những dịp cộng đồng quây quần.
Nét riêng của từng dân tộc
Cùng là xôi ngũ sắc nhưng mỗi dân tộc lại có dấu ấn riêng. Người Thái ở Sơn La, Yên Bái chuộng nếp Tú Lệ dẻo thơm, phối màu hài hòa và thường xếp thành bông hoa năm cánh. Người Tày ở Hà Giang, Cao Bằng lại có cách chọn lá và tạo màu đậm nhạt khác biệt, gắn với các nghi lễ Lồng Tồng đặc trưng.
Điểm chung là loại gạo nếp phải thật ngon, hạt to đều, đồ lên phải dẻo mà không nát. Cùng dòng nếp nương quý ấy, người vùng cao còn làm nên món cơm nếp cẩm Tây Bắc tím óng, dẻo ngọt, cũng là một đặc sản được nhiều người tìm mua về làm quà.
Không chỉ để ăn, mà để nhớ
Nếm một miếng xôi ngũ sắc, bạn cảm nhận được vị dẻo bùi của nếp nương, thoảng hương lá rừng rất riêng. Nhưng thứ đọng lại lâu hơn cả hương vị là cái tình: người vùng cao gói vào từng hạt xôi lời cầu chúc bình an, no đủ cho gia đình và bản làng. Đó là lý do món ăn giản dị này vẫn được gìn giữ qua bao thế hệ.
Câu hỏi thường gặp
Xôi ngũ sắc nhất định phải đủ 5 màu không?
Theo truyền thống thì đủ năm màu mới trọn ý nghĩa ngũ hành và lời cầu chúc. Tuy nhiên trong thực tế, tùy nguyên liệu sẵn có mà có nơi làm ba hoặc bốn màu. Dù vậy, những dịp lễ trọng người ta luôn cố gắng làm đủ năm sắc để thể hiện sự thành kính.
Màu của xôi có phải nhuộm phẩm màu không?
Không. Xôi ngũ sắc truyền thống hoàn toàn dùng nước ép từ lá và củ quả tự nhiên như lá cẩm, nghệ, gấc, lá gừng. Đây chính là nét quý của món ăn, vừa an toàn vừa mang mùi thơm đặc trưng của núi rừng.
Từng màu xôi ngũ sắc mang ý nghĩa gì?
Phổ biến nhất, đỏ tượng trưng khát vọng và sức sống, tím là đất đai trù phú, vàng là no ấm thịnh vượng, xanh là màu núi rừng bình yên, còn trắng là sự trong sạch thủy chung. Năm màu hòa hợp thể hiện ước vọng đất trời cân bằng.
Xôi ngũ sắc để được bao lâu?
Xôi ngon nhất khi ăn nóng trong ngày. Nếu để tủ lạnh, khi ăn bạn nên hấp lại cho dẻo. Vì không dùng chất bảo quản nên xôi truyền thống không để được lâu, tốt nhất dùng trong vòng một đến hai ngày.
Có thể mua xôi ngũ sắc hoặc nguyên liệu tạo màu ở đâu?
Vào các dịp lễ, chợ phiên vùng cao thường bán sẵn xôi ngũ sắc và các loại lá tạo màu. Ngoài ra bạn có thể tìm mua nếp nương và lá cẩm khô làm quà đặc sản qua Tôi Đến Tây Bắc để tự làm tại nhà.
