Trong một chuyến ngược Sơn La mùa cuối thu, tôi được ông chủ nhà lôi từ gầm sàn ra một bình thủy tinh đục màu hổ phách, bên trong lập lờ nguyên một bánh tổ ong sẫm và những con ong to bằng đầu đũa. "Ong đất đấy, cả năm đào được một hai tổ là may", ông nói, mắt sáng lên như khoe của quý. Đó là lần đầu tôi biết tới rượu ong đất, một trong những bình ngâm hiếm và được người vùng cao giữ gìn kỹ nhất.
Ong đất là con gì mà quý
Ong đất, có nơi gọi là ong bắp cày hay ong rừng làm tổ dưới đất, là loài ong thân to, sẫm màu, làm tổ trong hốc đất hoặc gốc cây mục nơi rừng sâu. Khác với ong mật hiền lành, ong đất khá dữ, tổ lại nằm khuất nên tìm và lấy được không hề dễ.
Chính sự khó tìm ấy làm nên cái "hiếm" của bình rượu. Người bản kể, muốn lấy một tổ ong đất phải lần theo dấu ong bay về, đợi đến chập tối khi ong đã về tổ, rồi mới xử lý cẩn thận. Nhiều chuyến đi rừng cả buổi về tay không. Vì vậy một bình rượu ong đất thứ thiệt thường không có sẵn để bán đại trà, mà hay là của để dành trong nhà.
Vì sao được xem là của để đãi khách quý
Ở nhiều bản vùng cao, những thứ khó kiếm luôn được dành cho dịp trọng: cưới hỏi, tết, hay khi có khách xa tới chơi. Bình rượu ong đất thuộc nhóm đó. Chủ nhà mang ra rót mời không phải để uống cho say, mà như một cách bày tỏ sự trân trọng. Được mời chén rượu ong đất, theo cách hiểu của người bản, là được coi như khách quý thật sự.
Rượu ong đất được ngâm thế nào
Cách ngâm truyền thống khá mộc mạc. Tổ ong sau khi lấy về được làm sạch, có nhà để nguyên cả bánh tổ lẫn ong non, có nhà chỉ lấy phần nhộng và ong trưởng thành. Tất cả được ngâm trong rượu trắng nấu thủ công, đậy kín, hạ thổ hoặc để nơi mát dưới gầm sàn hàng tháng trời cho ngấm.
Bình đạt thường có màu vàng nâu như hổ phách, mùi rượu quyện mùi tổ ong ngai ngái đặc trưng. Người sành uống bảo phải để càng lâu nước rượu càng trong và dịu. Đây là cách làm dân gian truyền miệng, mỗi vùng mỗi nhà một kiểu, không có công thức chuẩn chung.
Người vùng cao dùng rượu ong đất ra sao
Rượu ong đất thường được rót ra chén nhỏ, nhấp từng ngụm trong bữa cơm đãi khách chứ ít khi uống ừng ực. Nó hay xuất hiện cùng những món nướng, món gác bếp trên mâm cơm vùng cao. Cái thú của người bản nằm ở không khí quây quần bên bếp lửa, chuyền tay nhau chén rượu và trò chuyện, hơn là ở chính men rượu.
Nếu có dịp ngồi mâm cùng người vùng cao, bạn sẽ thấy rượu luôn đi liền với phong tục và sự hiếu khách. Tôi có kể kỹ hơn nét văn hóa này trong bài về phong tục uống rượu cần Tây Bắc nếu bạn muốn hiểu thêm cái nếp mời rượu của người bản.
Lưu ý khi uống có trách nhiệm
Rượu ong đất dù quý vẫn là rượu, và bài viết này không nêu bất kỳ công dụng sức khỏe nào của nó. Xin nhấn mạnh vài điều:
- Uống có trách nhiệm, có chừng mực, nhấp thưởng thức chứ đừng uống quá đà.
- Không dành cho người dưới 18 tuổi.
- Tuyệt đối không lái xe sau khi uống.
- Phụ nữ có thai, người đang được bác sĩ theo dõi hoặc có bệnh nền không nên dùng.
- Các bình ngâm động vật, côn trùng tự phát tiềm ẩn rủi ro nếu nguyên liệu không sạch; chỉ nên nhận từ nguồn bạn thật sự tin tưởng.
Làm sao nhận biết và mua rượu ong đất
Vì hiếm và khó kiểm chứng, đây là mặt hàng rất dễ bị làm giả hoặc thổi phồng. Vài điều tôi lưu ý:
- Người bán rõ ràng: hỏi được nguồn tổ ong, vùng lấy, thời điểm ngâm.
- Cảnh giác lời quảng cáo thần thánh: ai hứa hẹn rượu ong đất tốt cho bệnh này bệnh kia là dấu hiệu nên tránh, vừa sai vừa vi phạm.
- Quan sát bình: nước trong, màu tự nhiên, tổ ong nguyên vẹn thường đáng tin hơn loại vẩn đục, màu lạ.
- Đừng ham rẻ: hàng thật vốn hiếm, giá rất rẻ mà rao "ong đất rừng" thì nên nghi ngờ.
Với mặt hàng đặc thù dễ bị lợi dụng thế này, mua qua địa chỉ có uy tín vẫn an tâm hơn cả. Bạn có thể tham khảo cách chọn nơi bán trong bài mua đặc sản Tây Bắc ở đâu uy tín và các mẹo mua đặc sản online tránh lừa đảo trước khi xuống tiền.
Câu hỏi thường gặp
Rượu ong đất có hiếm thật không hay chỉ là chiêu quảng cáo?
Ong đất làm tổ dưới đất, khó tìm và khó lấy, nên số lượng tự nhiên rất ít. Vì vậy hàng thật quả thực hiếm. Chính vì hiếm nên thị trường cũng nhiều hàng trộn, bạn cần chọn nguồn kỹ.
Rượu ong đất ngâm bao lâu thì dùng được?
Theo cách làm dân gian, người vùng cao thường để ngâm từ vài tháng trở lên, càng lâu nước càng trong và dịu. Không có mốc thời gian chuẩn chung vì mỗi nhà mỗi kiểu.
Uống rượu ong đất có tốt cho sức khỏe không?
Bài viết không đưa ra bất kỳ tuyên bố công dụng sức khỏe nào. Đây thuần túy là một đặc sản ngâm gắn với văn hóa đãi khách. Hãy uống có chừng mực và có trách nhiệm.
Ai không nên uống rượu ong đất?
Người dưới 18 tuổi, người sắp lái xe, phụ nữ có thai, người đang được bác sĩ theo dõi hoặc có bệnh nền đều không nên dùng. Người có cơ địa dị ứng với ong, côn trùng cũng cần đặc biệt thận trọng.
Mua rượu ong đất làm quà biếu có hợp không?
Vì hiếm và mang ý nghĩa trân trọng, nó là món quà đặc biệt cho người thích sưu tầm đặc sản vùng cao. Tuy nhiên nên chọn nguồn thật uy tín và nhớ kèm lời nhắc uống có trách nhiệm cho người nhận.
