Lần đầu nhìn thấy các cô gái Thái lội xuống suối, thọc tay vào những tảng đá trơn để vớt lên từng nắm rêu xanh mượt, nhiều du khách không tin nổi thứ ấy có thể ăn được. Vậy mà khi được mời một đĩa rêu nướng thơm lừng mùi mắc khén, gắp một miếng dai dai, ngọt ngọt, họ mới hiểu vì sao người Thái coi đây là món đãi khách quý.
Rêu đá, hay người Thái gọi là "cay", là một trong những nét ẩm thực độc đáo và ít người biết nhất của núi rừng Tây Bắc.
Rêu đá là gì, mọc ở đâu?
Rêu đá là loại rêu mọc bám trên những phiến đá ngầm dưới lòng suối nước chảy trong, sạch. Không phải loại rêu nào cũng ăn được, người Thái chỉ chọn thứ rêu non, sợi dài, màu xanh mượt mọc ở đoạn suối nước sạch và chảy xiết vừa phải.
Rêu ngon nhất thường mọc ở các con suối vùng cao Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, nơi nguồn nước còn trong lành. Đây cũng là lý do rêu đá được xem như "lộc trời", chỉ những nơi suối sạch mới có.
Mùa vớt rêu và cách sơ chế
Rêu đá chỉ có theo mùa, thường rộ vào khoảng cuối thu đến mùa xuân, khi nước suối trong và lạnh. Đây cũng là thời điểm rêu non, mềm và ngọt nhất. Sang hè nước đục, rêu già đi, ăn không còn ngon.
Vớt rêu về, khâu làm sạch rất công phu:
- Rêu được đặt lên phiến đá hoặc thớt, dùng chày đập nhẹ nhiều lần cho bong hết cát sạn.
- Vò và rửa đi rửa lại nhiều lần dưới nước sạch cho tới khi rêu mềm, sạch hoàn toàn.
- Vắt ráo, xé tơi trước khi tẩm gia vị.
Đây là công đoạn quyết định món ăn có "sạn" hay không, đòi hỏi sự kiên nhẫn rất lớn của người chế biến.
Rêu đá được chế biến thành món gì?
Người Thái khéo léo biến rêu đá thành nhiều món, nhưng nổi tiếng nhất vẫn là rêu nướng:
- Rêu nướng (tau pho): rêu tẩm mắc khén, hạt dổi, gừng, sả, ớt, chút muối, gói trong lá dong rồi vùi nướng trên than hồng. Khi lá cháy sém, mùi thơm bốc lên là chín. Miếng rêu dai mềm, ngấm gia vị, cay nồng đặc trưng.
- Nộm rêu: rêu luộc qua rồi trộn với gia vị, rau thơm, ăn mát và lạ miệng.
- Canh rêu: nấu cùng xương hoặc cá suối, nước ngọt thanh.
Chính bộ gia vị mắc khén, hạt dổi mới làm nên linh hồn món ăn. Nếu bạn tò mò về thứ chấm và gia vị đặc trưng của người Thái, hãy xem thêm cách làm chẩm chéo chấm cá, một hương vị luôn song hành cùng các món nướng vùng cao.
Món đãi khách quý và giá trị văn hóa
Với người Thái, rêu đá không phải món ăn hằng ngày mà thường xuất hiện khi nhà có khách quý hoặc trong dịp lễ. Việc lội suối vớt rêu, làm sạch tỉ mỉ rồi chế biến công phu thể hiện sự trân trọng dành cho người được mời. Có câu truyền miệng của người Thái đại ý rằng mời nhau ăn rêu là mời cả tấm lòng.
Rêu đá cũng là món ăn mang tính mùa vụ và gắn liền với thiên nhiên trong lành, nên nó trở thành biểu tượng cho lối sống thuận tự nhiên của đồng bào vùng cao. Theo kinh nghiệm dân gian, rêu đá còn được xem là món thanh mát, góp phần làm phong phú bữa ăn. Dù vậy, cần nhớ rằng thực phẩm không phải là thuốc, bạn nên tham khảo ý kiến bác sĩ khi cần.
Ăn rêu đá ở đâu và khi nào?
Nếu muốn thử món lạ này, thời điểm lý tưởng là mùa lạnh, khi ghé các bản người Thái ở Điện Biên, Sơn La, Nghĩa Lộ. Rêu nướng thường góp mặt trong mâm cỗ cùng nhiều món ấm nóng khác. Bạn có thể tham khảo thêm những món ăn vùng cao mùa đông để lên thực đơn cho chuyến đi. Và nếu có dịp lên Sa Pa, đừng bỏ lỡ gợi ý ăn gì khi đi du lịch Sa Pa để không lỡ những đặc sản độc đáo của vùng đất này.
Câu hỏi thường gặp
Rêu đá ăn có an toàn không?
Rêu đá được vớt từ suối nước sạch và làm sạch rất kỹ trước khi chế biến, sau đó nấu hoặc nướng chín nên an toàn khi ăn. Điều quan trọng là rêu phải lấy từ nguồn nước trong, không ô nhiễm và được sơ chế đúng cách để loại bỏ cát sạn.
Rêu đá có vị như thế nào?
Rêu đá nướng có vị ngọt nhẹ, sợi rêu dai mềm, quyện với mùi thơm cay nồng của mắc khén và hạt dổi. Đây là hương vị rất lạ, khó so sánh với món nào khác, nên thường gây tò mò thích thú cho người lần đầu thưởng thức.
Mùa nào có rêu đá ngon nhất?
Rêu đá ngon nhất vào mùa lạnh, khoảng cuối thu đến xuân, khi nước suối trong và rêu còn non. Sang mùa hè nước đục, rêu già, ăn kém ngon hơn nhiều nên người Thái ít khai thác vào thời điểm này.
Có thể mua rêu đá về ăn không?
Rêu đá tươi khó bảo quản và vận chuyển xa vì cần dùng ngay khi còn non. Vì vậy, cách tốt nhất để thưởng thức đúng vị là trực tiếp đến các bản người Thái vào mùa rêu. Một số nơi có bán rêu đã sơ chế tại chợ phiên địa phương.
Rêu nướng thường ăn kèm với gì?
Rêu nướng hợp nhất khi ăn cùng xôi nếp nương và chấm thêm chẩm chéo. Trong mâm cỗ, món này thường đi cùng thịt gác bếp, cá suối nướng, tạo nên bữa ăn đậm đà hương vị núi rừng.
