Lần đầu ngửi thấy mùi rau bò khai, khối người nhăn mặt. Nó có cái mùi hắc hơi khai, thoạt tiên thấy lạ, thậm chí khó chịu. Vậy mà chỉ cần xào lên một lần, ăn thử một đũa, phần lớn quay ra nghiện. Ở vùng cao, đây là thứ rau mọc dại ven rừng mà bà con quý như của để dành, mùa nào có là tranh nhau hái. Nếu anh chị mới nghe tên và tò mò nó là cây gì, ăn ra sao, thì bài này nói cho rõ.
Bò khai là loại cây thế nào?
Bò khai là một loại cây dây leo thân mềm, mọc hoang ở vùng đồi núi, hay bám vào bờ rào, thân cây khác hoặc bò lan trên sườn dốc. Người ta ăn phần ngọn non và lá non ở đầu cành, đó là chỗ mềm giòn nhất. Cây rụng lá và đâm chồi theo mùa, nên rau chỉ rộ vào một quãng trong năm chứ không có đều quanh năm như rau vườn.
Cái tên "bò khai" nghe dân dã, mỗi vùng còn gọi khác nhau, có nơi kêu là rau dạ hiến hoặc tên theo tiếng dân tộc. Nhưng dù gọi thế nào thì vẫn là ngọn rau rừng giòn ngọt mà dân miền núi phía Bắc ai cũng biết.
Mùi đặc trưng: yêu hay ghét đều từ đây
Điểm nhận dạng rõ nhất của bò khai là mùi. Ngọn tươi bấm ra có mùi hắc, hơi ngai ngái, người chưa quen thấy nồng. Chính vì thế khi nấu, dân vùng cao hay có mẹo khử bớt, tôi sẽ nói ở phần dưới. Nhưng chớ vội chê mùi đó, vì sau khi xào chín với chút tỏi hay trứng, mùi hắc dịu lại thành hương thơm rất riêng, đưa cơm vô cùng. Nhiều người mê bò khai chính là mê cái mùi đặc trưng ấy, ăn rau khác thấy nhạt nhẽo hẳn.
Bò khai mọc ở đâu, mùa nào có?
Rau bò khai gắn với núi rừng miền Bắc, phổ biến ở nhiều tỉnh vùng cao. Cây ưa nơi đất tơi, ẩm, khí hậu mát, hay gặp ở ven rừng, chân núi đá. Ngon nhất là ngọn rừng tự nhiên, còn giờ bà con cũng trồng thêm trong vườn nhà để có rau bán đều hơn.
Mùa rộ ngọn thường vào quãng xuân sang hè, khi cây đâm chồi non sau những cơn mưa. Đó là lúc rau nhiều, ngọn đẹp và giá mềm nhất. Ngoài mùa, hàng khan hiếm hơn, muốn ăn phải canh hoặc tìm hàng trữ đông, phơi khô.
Bò khai trong bữa cơm và văn hóa ăn vùng cao
Với người vùng cao, bò khai không chỉ là rau ăn, mà còn là một phần của nếp ăn theo mùa, hái cái rừng cho. Mớ rau rừng xào lên trong bữa cơm là chuyện quen thuộc, đãi khách quý cũng có, mà ăn thường ngày cũng có. Ai muốn hiểu thêm cách người Tây Bắc ăn uống, trân trọng sản vật núi rừng ra sao, có thể đọc bài văn hóa ẩm thực Tây Bắc, sẽ thấy mấy ngọn rau tưởng nhỏ mà chứa cả một lối sống.
Ăn bò khai có gì hay?
Ngoài chuyện ngon miệng, bò khai được ưa vì là rau rừng mọc tự nhiên, ít can thiệp, dân dã sạch sẽ. Theo kinh nghiệm dân gian, đây là món rau mát, ăn vào thấy nhẹ bụng, nên nhiều nhà thích đưa vào mâm cơm cho đổi vị. Tôi chỉ nói ở góc độ món ăn ngon và thói quen ăn uống, còn về sức khỏe thì tùy cơ địa mỗi người, ai có bệnh nền nên hỏi ý kiến người có chuyên môn cho chắc.
Cái hay nữa là bò khai chế biến dễ, xào tỏi, xào trứng, nấu canh đều hợp, không cầu kỳ. Một mớ rau rừng là có ngay món lạ miệng cho bữa cơm nhà. Nếu định mua về làm quà cho người thân dưới xuôi chưa từng ăn, anh chị tham khảo cách gói ghém trong bài đặc sản Tây Bắc làm quà, gửi kèm rau rừng với vài món khô là món quà rất có duyên.
Câu hỏi thường gặp
Rau bò khai còn có tên gọi nào khác không?
Có, tùy vùng mà gọi khác nhau, nhiều nơi gọi là rau dạ hiến hoặc theo tên tiếng dân tộc địa phương. Dù tên gì thì vẫn là loại rau rừng dây leo, ăn ngọn non giòn ngọt, quen thuộc ở miền núi phía Bắc.
Vì sao rau bò khai có mùi hắc?
Đó là mùi đặc trưng tự nhiên của loại rau này, rõ nhất khi ngọn còn tươi và vừa bấm. Mùi hắc hơi ngai ngái là bình thường, không phải rau hỏng. Khi nấu chín, nhất là xào với tỏi, mùi dịu lại và thành hương thơm rất riêng.
Rau bò khai mọc ở đâu, khi nào có nhiều?
Cây mọc tự nhiên ở vùng đồi núi miền Bắc, ưa đất ẩm, khí hậu mát. Mùa rộ ngọn thường vào quãng xuân sang hè sau các cơn mưa, lúc đó rau nhiều, ngọn đẹp, giá mềm. Ngoài mùa thì khan hơn.
Người lần đầu ăn bò khai có thấy khó ăn không?
Một số người thấy lạ vì mùi hắc lúc rau còn sống. Nhưng khi xào chín, phần lớn lại thích. Nếu chưa quen, cứ xào với tỏi hoặc trứng cho dịu mùi, ăn vài lần là quen và dễ nghiện.
Ăn rau bò khai có tốt không?
Theo kinh nghiệm dân gian, đây là loại rau rừng mát, dân vùng cao ăn quen trong bữa cơm hằng ngày. Bài viết chỉ chia sẻ ở góc độ món ăn, không thay thế tư vấn y tế. Ai có bệnh nền hoặc cơ địa nhạy cảm nên hỏi người có chuyên môn trước khi ăn nhiều.

