Cứ đến độ tháng 9, tháng 10 âm lịch, điện thoại của tôi lại reo liên tục với đúng một câu hỏi: "Nếp Tú Lệ năm nay bao nhiêu một cân em ơi?". Người mua tinh ý thường hỏi ngay sau vụ gặt, vì họ biết đó là lúc nếp thơm nhất và giá cũng ổn định nhất. Còn nếu bạn hỏi vào giữa mùa hè, khi kho đã vơi, thì mức giá lại là chuyện khác. Tôi viết bài này để bạn hình dung được vì sao con số nó "nhảy" như vậy, và trả bao nhiêu thì là hợp lý.
Giá nếp Tú Lệ dao động theo những yếu tố nào
Không có một con số cố định cho nếp Tú Lệ, và ai nói với bạn "giá lúc nào cũng thế" thì bạn nên cẩn thận. Ba yếu tố chính kéo giá lên xuống là mùa vụ, loại nếp và độ mới của hạt.
Theo mùa gặt
Nếp nương Tú Lệ mỗi năm chỉ có một vụ chính, gặt vào khoảng tháng 9 - tháng 10 dương lịch. Ngay sau gặt, nếp mới về, hạt căng, mùi thơm sữa còn nguyên, giá thường mềm nhất vì nguồn dồi dào. Càng về cuối năm, sang tháng 3 - tháng 4 năm sau, hàng trong dân cạn dần, giá nhích lên là chuyện tự nhiên. Đến giữa hè, nếp Tú Lệ thật gần như khan, ai còn giữ được hàng bảo quản tốt thì bán giá cao hơn hẳn.
Theo loại nếp
Tú Lệ có hai dòng người trong nghề hay phân biệt: nếp Tan trắng và nếp Tan hạt to hơi ngả. Nếp Tan được chuộng để đồ xôi vì dẻo, thơm đậm, nên thường có giá nhỉnh hơn. Ngoài ra còn phân theo độ xát: nếp xát dối (còn cám, để được lâu hơn, thơm hơn) và nếp xát trắng kỹ. Nếp non làm cốm lại là một câu chuyện giá hoàn toàn riêng vì làm rất kỳ công.
Theo độ mới và độ thật
Đây là điểm nhiều người bỏ qua. Nếp Tú Lệ chính gốc, đúng vụ mới sẽ luôn đắt hơn loại đã để lâu hoặc bị trộn nếp vùng khác vào. Một mức giá "rẻ bất ngờ" giữa mùa khan hàng gần như chắc chắn là nếp trộn.
Vì sao nếp Tú Lệ đắt hơn nếp thường
Nhiều khách quen mua nếp cái hoa vàng dưới xuôi hay giật mình khi nghe giá nếp Tú Lệ. Tôi hay giải thích thế này cho dễ hiểu.
Thứ nhất là năng suất. Nếp nương trồng trên ruộng bậc thang vùng cao, một năm một vụ, cây lúa hứng sương đêm và nắng ngày ở độ cao lớn nên hạt chắc nhưng sản lượng thấp hơn nhiều so với lúa nếp trồng đồng bằng hai đến ba vụ. Ít hàng thì giá cao, đơn giản vậy.
Thứ hai là công. Bà con Thái ở Tú Lệ vẫn gặt tay, phơi nắng tự nhiên, xay xát vừa phải để giữ mùi. Không có chuyện chạy máy sấy công nghiệp đại trà. Công sức bỏ ra trên mỗi cân thóc lớn hơn hẳn.
Thứ ba, và quan trọng nhất, là chất lượng bạn nhận về. Hạt nếp Tú Lệ khi đồ lên dẻo, bóng, mùi thơm lan cả gian bếp, để nguội vẫn mềm chứ không cứng lại. Cái giá chênh lệch nằm ở trải nghiệm đó. Bạn có thể tìm hiểu thêm về đặc sản Yên Bái để thấy nếp Tú Lệ có vị thế thế nào trong bản đồ ẩm thực địa phương.
Mức giá tham khảo và cách trả cho đúng
Tôi không đưa con số cứng vì nó lỗi thời rất nhanh và mỗi năm mỗi khác, nhưng nguyên tắc thì luôn đúng: nếp Tú Lệ thật, mới vụ sẽ nằm ở nhóm giá cao hơn rõ rệt so với nếp thường ngoài chợ. Nếu ai chào bạn giá ngang nếp cái hoa vàng, hãy đặt câu hỏi.
Vài mẹo nhỏ để không mua hớ:
- Hỏi rõ nếp vụ nào, gặt tháng mấy. Người bán thật sẽ trả lời được ngay.
- So giá ở ba nơi trước khi chốt, nhưng đừng chọn nơi rẻ nhất một cách bất thường.
- Mua số lượng vừa đủ ăn trong vài tháng thay vì ôm nhiều, vì nếp để lâu sẽ giảm mùi dù bảo quản kỹ.
Nếu bạn định mua làm quà biếu, nên chọn nếp mới nhất trong năm và đóng gói cẩn thận. Tôi có chia sẻ kỹ hơn ở bài đặc sản Tây Bắc làm quà. Còn nếu muốn đặt hàng yên tâm, tham khảo cách mua đặc sản Tây Bắc ở đâu uy tín để tránh mua phải hàng trộn với giá của hàng thật.
Câu hỏi thường gặp
Nếp Tú Lệ thời điểm nào mua rẻ nhất?
Ngay sau vụ gặt chính, khoảng tháng 9 đến tháng 11 dương lịch, khi nếp mới về nhiều. Đây cũng là lúc nếp thơm và tươi nhất trong năm, nên nếu tính chuyện mua ăn dài hoặc làm quà thì mua thời điểm này là hợp lý cả về giá lẫn chất lượng.
Vì sao cùng là nếp Tú Lệ mà mỗi nơi báo giá khác nhau?
Do khác nhau về loại nếp (nếp Tan hay nếp thường), độ mới, mức độ xát và quan trọng là hàng có bị trộn nếp vùng khác hay không. Giá rẻ bất thường thường đi kèm nếp trộn hoặc nếp cũ, nên đừng chỉ nhìn con số mà quên hỏi nguồn gốc.
Mua nhiều một lúc để dùng dần có lời hơn không?
Về giá thì có thể được ưu đãi khi mua nhiều, nhưng nếp là hàng có mùi, để càng lâu càng mất hương dù bảo quản tốt. Tôi khuyên mua lượng đủ dùng trong hai đến ba tháng, hết lại đặt tiếp để lúc nào cũng có nếp thơm nhất.
Giá nếp Tú Lệ có bao gồm phí vận chuyển không?
Tùy nơi bán. Có nơi báo giá đã gồm ship trong khu vực, có nơi tính riêng theo cân nặng và vùng giao. Khi hỏi giá bạn nên hỏi luôn phí vận chuyển để so sánh cho công bằng, tránh trường hợp giá gạo rẻ nhưng cộng ship vào lại cao hơn nơi khác.
Nếp non làm cốm có phải cũng tính theo giá nếp không?
Không. Cốm Tú Lệ làm từ nếp non, qua nhiều công đoạn rang, giã, sàng rất kỳ công nên tính giá riêng và thường cao hơn nếp khô nhiều. Cốm cũng chỉ có theo mùa non ngắn, không phải lúc nào cũng đặt được.
