Yên Bái nằm ngay cửa ngõ Tây Bắc, nhiều người đi Sa Pa hay Mù Cang Chải thường chỉ ghé ngang rồi đi tiếp. Nhưng nếu dừng lại một buổi, ăn bát xôi trứng kiến ở Văn Chấn, uống chén trà Shan tuyết Suối Giàng nóng hổi giữa sương, bạn sẽ thấy vùng đất này có nhiều thứ đáng nhớ hơn mình tưởng. Câu hỏi đặc sản Yên Bái có gì ngon thật ra rất dễ trả lời, chỉ là danh sách hơi dài và mỗi món lại nằm ở một huyện khác nhau.
Người Yên Bái không quen quảng bá ồn ào. Họ trồng chè trên đỉnh núi, nuôi ong trong rừng quế, cấy nếp Tú Lệ dưới thung lũng, rồi cứ thế bán ở chợ phiên. Bài này sẽ đi qua những món ngon tiêu biểu nhất, kèm chút gợi ý cho ai muốn mua về xuôi làm quà.
Nếp Tú Lệ - hạt nếp làm nên tên tuổi một thung lũng
Thung lũng Tú Lệ nằm lọt giữa ba ngọn núi, sáng sớm sương phủ trắng, đất pha cát, nước suối lạnh. Chính điều kiện đó tạo nên giống nếp tan mà người Thái ở đây gìn giữ bao đời. Hạt nếp Tú Lệ tròn mẩy, trắng đục, khi đồ chín tỏa mùi thơm ngọt rất riêng, dẻo mà không dính bết.
Người bản địa dùng nếp này để đồ xôi ngũ sắc, gói bánh chưng đen, giã bánh dày trong ngày lễ. Mùa thu, khi lúa nếp còn ngậm sữa, họ gặt về làm cốm; tiếng chày giã cốm vang khắp bản là dấu hiệu mùa đẹp nhất trong năm đã tới. Mua nếp Tú Lệ về nhà, chỉ cần ngâm vài tiếng rồi đồ chõ, không cần thêm gì cũng đã thơm nức bếp.
Trà Shan tuyết Suối Giàng
Ở độ cao hơn một nghìn mét, xã Suối Giàng có những gốc chè cổ thụ thân xù xì phủ rêu, tuổi đời hàng trăm năm. Bà con người Mông phải trèo lên cây hái búp, mỗi búp non phủ một lớp lông tơ trắng như tuyết - vì thế mới có tên Shan tuyết.
Trà Shan tuyết pha ra nước vàng sánh, uống vào thấy chát nhẹ rồi ngọt hậu kéo dài nơi cổ họng, hương thơm mộc chứ không gắt. Người già trong bản uống trà quanh năm, coi đó như thói quen sinh hoạt hơn là thức uống sang trọng. Đây là món quà nhẹ, để lâu, hợp biếu người lớn tuổi. Chỉ lưu ý bảo quản nơi khô ráo, tránh ánh nắng và mùi lạ, vì trà rất dễ hút mùi.
Quế Văn Yên và mật ong rừng quế
Văn Yên là vùng quế lớn, đi giữa những đồi quế mùa bóc vỏ, mùi thơm ngọt ấm bám vào cả quần áo. Vỏ quế được phơi khô, cuộn thành ống, dùng làm gia vị nấu ăn, ngâm rượu hoặc làm đồ thủ công như hộp đựng trà, lọ tăm.
Ong nuôi trong rừng quế cho mật màu hổ phách, thoảng mùi quế nhẹ. Theo kinh nghiệm dân gian, mật ong pha nước ấm giúp làm dịu họng, nhưng đó không phải thuốc chữa bệnh, trẻ dưới một tuổi không dùng, người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ trước khi dùng thường xuyên. Một cuộn quế nhỏ hay chai mật ong đóng gói cẩn thận là món quà vừa lạ vừa thiết thực.
Cam sành Lục Yên, bưởi Đại Minh và trái cây theo mùa
Nhắc đặc sản Yên Bái mà bỏ qua trái cây thì thiếu. Cam sành Lục Yên vào vụ cuối năm, vỏ hơi sần, tép mọng, vị ngọt đậm pha chút chua thanh. Bưởi Đại Minh ở huyện Yên Bình chín vào khoảng tháng chín, tháng mười, múi róc, ăn giòn và ngọt mát. Hồng không hạt Lục Yên cũng được nhiều người tìm, quả giòn, ngọt dịu, ăn chơi rất hợp.
Trái cây theo mùa nên khó gửi đi xa nếu không đóng gói kỹ. Nếu tự lái xe, bạn cứ ghé vườn mua trực tiếp, vừa rẻ vừa chọn được quả vừa chín tới. Còn mua ở chợ thì nên chọn quả nặng tay, cuống còn tươi.
Những món ăn phải thử ngay tại chỗ
Có những thứ không mang đi được, chỉ ăn tại chỗ mới đúng vị:
- Xôi trứng kiến: món của người Tày vào khoảng tháng ba, trứng kiến rừng xào hành mỡ, rắc lên xôi nếp, béo bùi lạ miệng.
- Cá bỗng sông Chảy: cá nuôi nước chảy, thịt chắc, nướng hoặc nấu canh chua đều ngon.
- Muồm muỗm rang Mường Lò: món dân dã mùa gặt, giòn, thơm, ăn kèm lá chanh.
- Thịt trâu gác bếp, lạp xưởng hun khói: đậm vị mắc khén, hợp nhâm nhi ngày lạnh.
- Măng ớt Trạm Tấu: măng thái mỏng ngâm ớt, chua cay, ăn kèm phở hoặc cơm rất đưa.
Bữa cơm ở Mường Lò thường bày trên mâm mây, có xôi ngũ sắc, cá nướng pa pỉnh tộp, rau rừng luộc và bát chẩm chéo. Ăn xong, chủ nhà rót chén rượu ngô mời khách. Cái ngon lúc ấy không chỉ ở món ăn mà ở cách người ta mời nhau.
Đi chợ phiên Yên Bái
Chợ phiên ở các huyện vùng cao thường họp sáng sớm cuối tuần. Bà con gùi hàng xuống từ bản, có khi chỉ vài bó rau, mấy quả bí, nắm măng khô. Đây là nơi mua được đồ tươi và đúng mùa nhất, đồng thời cũng là chỗ hay để hiểu nhịp sống địa phương.
Khi mua ở chợ, bạn cứ hỏi han thoải mái, bà con thường rất thật thà về việc món này trồng ở đâu, hái hôm nào. Nếu định mua nhiều, nên đi sớm vì hàng ngon hết nhanh. Và nhớ mang theo túi vải, vừa tiện vừa đỡ rác cho chợ.
Câu hỏi thường gặp về đặc sản Yên Bái
Đặc sản Yên Bái nào phù hợp làm quà biếu? Trà Shan tuyết Suối Giàng, nếp Tú Lệ, mật ong rừng quế và quế Văn Yên là bốn lựa chọn dễ được lòng người nhận, gọn nhẹ và bảo quản lâu.
Nên đi Yên Bái mùa nào để ăn ngon nhất? Tháng chín, tháng mười có cốm, lúa chín Mù Cang Chải, bưởi Đại Minh. Cuối năm có cam Lục Yên. Mùa xuân thì nhiều măng và rau rừng.
Nếp Tú Lệ nấu thế nào cho đúng? Vo nhẹ tay, ngâm khoảng bốn đến sáu tiếng rồi đồ cách thủy. Đừng ngâm quá lâu hoặc xóc nhiều muối, hạt nếp sẽ mất mùi thơm tự nhiên.
Trà Shan tuyết pha nước bao nhiêu độ? Nước khoảng tám mươi đến chín mươi độ, tráng qua rồi hãm nhanh trong khoảng nửa phút cho lần đầu, sau tăng dần. Nước sôi già dễ làm trà chát gắt.
Lời kết
Yên Bái không phô trương, cái ngon ở đây nằm trong bát xôi nếp còn nóng, chén trà pha vội giữa sương sớm hay múi cam mọng nước cuối năm. Ăn một lần rồi bạn sẽ hiểu vì sao nhiều người cứ đi qua là lại tạt vào mua thêm. Tôi đến Tây Bắc mong được cùng bạn giữ lại những hương vị mộc mạc ấy, để bữa cơm dưới xuôi vẫn thoảng mùi núi rừng.
