"Chè lam thì loại nào cũng như nhau chứ gì" là suy nghĩ của nhiều người trước khi ăn thử vài loại đặt cạnh nhau. Thực ra chè lam có nhiều biến thể: loại nặng vị gừng, loại nhiều lạc bùi, loại thiên về dẻo mềm của mật. Mỗi vùng lại có tay nghề và tỷ lệ riêng. Bài này giúp bạn hình dung từng loại để chọn đúng thứ hợp miệng mình.
Phân loại theo nguyên liệu nổi bật
Chè lam gừng
Đây là kiểu chè lam truyền thống nhất. Gừng già giã nhuyễn nấu cùng mật cho miếng chè ấm nồng, hơi cay nhẹ ở cuối. Loại này rất hợp mùa lạnh và những ai thích vị mạnh, dứt khoát. Nhâm nhi cùng trà nóng thì gừng và mật quyện nhau rất dễ chịu.
Chè lam lạc
Loại nhiều lạc rang tập trung vào độ bùi và giòn nhẹ. Cắn vào thấy lạc rải đều, béo thơm, cân bằng với độ dẻo của bột nếp. Người thích ăn có "cái" để nhai, không chỉ mềm ngọt, thường mê loại này. Vẫn có gừng nhưng đứng sau lạc.
Chè lam mật mía dẻo
Thiên về độ dẻo mềm và vị ngọt hậu của mật mía nguyên chất. Miếng chè mịn, dính răng vừa phải, ngọt thanh. Đây là loại "dễ ăn" nhất, hợp cả người lớn tuổi và trẻ nhỏ, dù nên cho trẻ ăn ít vì đây là đồ ngọt.
Chè lam mè (vừng)
Ít phổ biến hơn nhưng đáng thử. Người làm rắc thêm mè rang hoặc trộn mè vào chè, cho thêm mùi thơm bùi và những hạt lấm tấm vui miệng. Loại này thường nhẹ vị gừng, thiên về hương thơm của mè và mật, hợp ai muốn đổi vị khỏi kiểu truyền thống.
Đặc trưng theo vùng
Chè lam gắn với nhiều vùng trung du và miền núi phía Bắc, mỗi nơi một nét. Có nơi làm miếng mỏng, dẻo mềm nghiêng về vị mật; có nơi lại chuộng gừng đậm và nhiều lạc cho hợp khí hậu lạnh vùng cao. Sự khác biệt đến từ giống nếp, loại mật và thói quen khẩu vị địa phương chứ không có chuẩn "đúng sai".
Điểm chung của chè lam vùng cao ngon là dùng nếp cái hoa vàng, mật mía nấu tay và gừng già trồng trên nương. Chính nguyên liệu bản địa tạo nên hương vị mà hàng làm công nghiệp khó bắt chước. Muốn hiểu thêm nếp nương quý thế nào, bạn có thể đọc bài cách nấu xôi nếp nương để thấy cùng một hạt nếp làm nên bao món ngon.
Vậy nên chọn loại nào?
Không có loại "ngon nhất" tuyệt đối, chỉ có loại hợp bạn nhất:
- Thích ấm nồng, ăn mùa lạnh: chọn chè lam gừng.
- Thích bùi, có độ giòn để nhai: chọn chè lam nhiều lạc.
- Thích mềm ngọt dễ ăn, biếu người lớn tuổi: chọn chè lam mật mía dẻo.
- Mua biếu, muốn đủ vị: chọn loại cân bằng cả gừng lẫn lạc.
Chè lam là món ngọt mùa đông rất được ưa chuộng bên ấm trà. Nếu bạn quan tâm các món ấm bụng khác của vùng cao, tham khảo thêm bài món ăn vùng cao mùa đông để làm phong phú giỏ quà.
Một mẹo nhỏ khi mua nhiều loại: đừng trộn lẫn các loại trong cùng một hộp khi bảo quản, vì chè lam gừng đậm mùi có thể ám sang loại mè hay loại lạc, làm mất nét riêng của từng thứ. Để riêng từng gói, ăn tới đâu mở tới đó, bạn sẽ cảm nhận rõ sự khác biệt giữa chúng.
Dù chọn loại nào, hãy nhớ đây là đồ ngọt nên dùng điều độ, đặc biệt với người cần kiêng đường. Cách ăn ngon nhất vẫn là vài miếng nhỏ cùng chén trà nóng.
Câu hỏi thường gặp
Chè lam gừng và chè lam lạc, loại nào ngon hơn?
Tùy khẩu vị. Chè lam gừng ấm nồng, hợp người thích vị mạnh và mùa lạnh. Chè lam lạc bùi giòn, hợp người thích có cái để nhai. Nhiều loại kết hợp cả hai để cân bằng, đây thường là lựa chọn an toàn khi mua biếu.
Chè lam vùng nào ngon nhất?
Không có vùng nào chuẩn nhất vì mỗi nơi một khẩu vị. Điều quan trọng hơn là nguyên liệu: nếp cái hoa vàng, mật mía nấu tay và gừng già. Hàng làm thủ công từ nguyên liệu bản địa thường ngon hơn hàng công nghiệp, bất kể xuất xứ vùng nào.
Loại chè lam nào dễ ăn cho người lớn tuổi?
Chè lam mật mía dẻo mềm, ngọt thanh và không quá cay gừng thường dễ ăn với người lớn tuổi. Miếng mềm cũng đỡ hại răng hơn loại cứng. Dù vậy vẫn nên dùng lượng vừa phải, nhất là với người cần hạn chế đường.
Trẻ em ăn chè lam loại nào phù hợp?
Nên chọn loại dẻo mềm, ít cay gừng để trẻ dễ ăn, và chỉ cho ăn ít vì chè lam khá ngọt. Cắt miếng nhỏ, cho ăn cùng bữa phụ thay vì ăn nhiều một lúc là hợp lý.
Mua nhiều loại một lúc để so sánh có nên không?
Rất nên nếu bạn chưa rõ khẩu vị nhà mình. Đặt mỗi loại một ít, cả nhà nếm thử rồi chọn loại ưng nhất để mua thêm hoặc làm quà. Cách này tránh việc ôm nhiều một loại mà không hợp miệng.
