Lần đầu nghe tên chè dây, nhiều người nghĩ nó họ hàng với cây chè xanh quen thuộc, nhưng thực ra hai thứ khác hẳn nhau. Chè dây là một loại cây leo mọc trong rừng, được người vùng cao hái lá đem sao khô làm thức uống từ lâu đời. Bài viết này giúp bạn hiểu chè dây thực chất là gì, được làm ra thế nào và người ta uống nó ra sao trong đời sống hằng ngày.
Chè dây là cây gì
Chè dây là một loài cây thân leo mọc tự nhiên ở vùng rừng núi, thường bám vào các cây lớn hoặc bò trên sườn đồi. Lá chè dây mọc so le, mép có răng cưa, khi còn tươi có vị hơi chua chát. Đây không phải là cây chè xanh dùng để làm trà thông thường, mà là một loại cây riêng, gắn với tập quán hái lá rừng làm nước uống của bà con vùng cao.
Vào mùa thu hái, người dân lên rừng cắt những đoạn dây có lá bánh tẻ, tức là lá không quá non cũng không quá già, đem về sơ chế. Chính lá bánh tẻ mới cho chất lượng chè tốt, lá non thì mỏng nhựa, lá già thì cứng và chát gắt.
Cách sao chè dây thành trà khô
Từ lá tươi đến lá khô
Lá chè dây tươi hái về được rửa sạch, để ráo rồi thái hoặc để nguyên tùy cách làm, sau đó đem sao trên chảo nóng. Người sao phải canh lửa khéo, đảo đều tay để lá khô dần mà không cháy. Khi sao đúng độ, nhựa trong lá tiết ra rồi kết tinh lại thành lớp phấn trắng mịn phủ trên mặt lá, đây được xem là dấu hiệu của chè dây đạt chuẩn.
Có nơi phơi kết hợp với sao, có nơi sao thủ công hoàn toàn trên chảo gang. Cách làm thủ công tốn công nhưng giữ được hương và lớp phấn đẹp, nên chè sao tay thường được chuộng hơn. Thành phẩm là những lá chè khô giòn, màu nâu xám ánh xanh, phủ phấn trắng, để dành uống dần.
Chè sau khi sao cần được để nguội hẳn rồi cất vào túi hoặc lọ kín, tránh nơi ẩm. Nếu bảo quản tốt, chè khô có thể dùng dần trong thời gian dài mà vẫn giữ hương. Ngược lại, chè để nơi ẩm thấp rất dễ hút hơi nước, mất giòn rồi sinh mốc, lúc đó phải bỏ chứ không nên tiếc. Đây cũng là lý do chè được sao thật khô luôn được đánh giá cao hơn.
Vì sao có lớp phấn trắng
Nhiều người mới nhìn tưởng lớp phấn trắng là mốc, nhưng thực ra đó là nhựa chè kết tinh tự nhiên khi sao đúng cách. Phấn thật khô, mịn, thơm dịu, khác hẳn mốc hỏng loang lổ đốm xanh đen và có mùi ẩm. Nếu muốn biết cách phân biệt cho chắc, bạn có thể xem bài cách chọn chè dây ngon.
Người vùng cao uống chè dây thế nào
Chè dây được pha như một loại trà thảo mộc dân dã. Người ta thường tráng qua nước sôi cho sạch, rồi hãm với nước nóng chừng vài phút là rót ra uống. Nước chè dây màu vàng nhạt đến vàng nâu, trong, vị hơi chát đầu lưỡi rồi chuyển hậu ngọt thanh mát, uống nóng hay để nguội đều dễ chịu.
Theo kinh nghiệm dân gian, nhiều người vùng cao quen dùng chè dây như một thức uống thanh mát trong ngày, giống thói quen nhâm nhi trà. Cần nói rõ, đây là thức uống thảo mộc theo tập quán, không phải là thuốc và không thay thế thuốc chữa bệnh, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ khi cần. Xin đừng xem chè dây như một cách chữa bệnh, hãy coi nó đơn giản là một ly trà quê thanh mát.
Chè dây là một nét trong kho tàng thức uống của văn hóa ẩm thực Tây Bắc, bên cạnh những loại trà vùng cao khác. Nếu thích trà núi rừng, bạn có thể tìm hiểu thêm cách pha chè Shan tuyết ngon. Còn khi muốn mua chè dây chuẩn về dùng, hãy chọn nơi bán đặc sản Tây Bắc uy tín để yên tâm về nguồn gốc.
Câu hỏi thường gặp
Chè dây có phải là cây chè xanh không?
Không. Chè dây là một loại cây thân leo mọc trong rừng, khác hẳn cây chè xanh dùng làm trà thông thường. Chúng chỉ giống nhau ở chỗ đều được hái lá làm nước uống.
Lớp phấn trắng trên chè dây là gì?
Đó là nhựa chè tiết ra rồi kết tinh lại khi lá được sao đúng cách, không phải mốc. Phấn thật khô mịn và thơm dịu, còn mốc thì loang lổ đốm xanh đen và có mùi ẩm.
Chè dây uống có vị như thế nào?
Nước chè dây màu vàng nhạt đến vàng nâu, trong, vị hơi chát đầu lưỡi rồi chuyển hậu ngọt thanh mát, uống nóng hay nguội đều dễ chịu.
Chè dây có phải là thuốc không?
Không. Chè dây là thức uống thảo mộc dân gian theo tập quán vùng cao, không phải là thuốc và không thay thế thuốc chữa bệnh. Khi có vấn đề sức khỏe, bạn nên tham khảo ý kiến bác sĩ.
Pha chè dây như thế nào cho ngon?
Tráng nhanh lá chè qua nước sôi cho sạch, rồi hãm với nước nóng vài phút là rót uống. Điều chỉnh lượng lá theo khẩu vị đậm nhạt, uống nóng hoặc để nguội đều được.
