Trên những đỉnh núi cao của Hà Giang, Lào Cai hay Sơn La, Tết đến sớm hơn dưới xuôi. Theo lịch truyền thống, nhiều nhóm người Mông ăn Tết vào khoảng đầu tháng Chạp âm lịch, khi mùa màng vừa xong, ngô đã cất đầy gác. Từ đầu bản đến cuối bản vang tiếng chày giã bánh giầy, mùi thịt luộc và khói bếp quyện vào sương núi. Ai từng ở lại bản vào dịp ấy sẽ hiểu vì sao câu hỏi Tết người Mông ăn gì lại thú vị đến vậy.
Mâm cỗ Tết của người Mông không nhiều món như mâm cỗ miền xuôi, nhưng mỗi món đều có lý do tồn tại của nó — gắn với tín ngưỡng, với mùa vụ và với cách người ta sống suốt một năm dài trên núi.
Bánh giầy — món không thể thiếu trong ngày Tết
Nếu miền xuôi có bánh chưng thì người Mông có bánh giầy. Nếp nương được đồ chín, đổ ra cối gỗ lớn, rồi hai ba người đàn ông thay nhau giã bằng chày dài. Giã bánh giầy là công việc nặng, cần sức và cần nhịp, nên thường diễn ra giữa sân, có cả bản đứng xem, trẻ con reo hò.
Nếp giã đến khi nhuyễn mịn, dẻo quánh, không còn thấy hạt. Phụ nữ trong nhà xoa mỡ hoặc lòng đỏ trứng lên tay rồi nặn thành từng chiếc bánh tròn dẹt, đặt lên lá chuối. Bánh đầu tiên bao giờ cũng dành cho việc cúng tổ tiên, cùng cặp bánh to nhất tượng trưng cho mặt trăng, mặt trời — biểu tượng của trời đất và mùa màng.
Bánh giầy ăn ngay khi còn ấm thì dẻo thơm, để nguội thì cứng lại, đem nướng trên than hoặc rán qua sẽ phồng lên, vỏ giòn ruột dẻo. Có nhà kẹp bánh với thịt lợn gác bếp hay chấm mật ong, ăn vừa lạ vừa hợp.
Con lợn Tết và những món từ nó
Nhà nào cũng nuôi sẵn một con lợn đen từ đầu năm để dành mổ Tết. Con lợn ấy được thả rông quanh nhà, ăn rau chuối, cám ngô nên thịt chắc, mỡ thơm và không hề ngậy. Ngày mổ lợn là ngày vui: bà con láng giềng sang giúp, sau đó chia nhau thịt và cùng ăn bữa cỗ đầu tiên.
Từ một con lợn, người Mông làm ra rất nhiều thứ để dùng dần cả năm. Phần thịt ngon nhất luộc hoặc nướng ăn ngay trong mấy ngày Tết. Phần còn lại ướp muối, thảo quả rồi treo lên gác bếp thành thịt hun khói. Lòng, tiết làm dồi. Mỡ rán lấy tóp và mỡ nước để dành xào nấu.
Đặc biệt phải kể tới lạp xưởng của người Mông: thịt và mỡ thái hạt lựu, trộn với gia vị núi rừng rồi nhồi vào lòng non, treo lên bếp cho khô dần. Miếng lạp xưởng rán lên thơm mùi khói, cắn vào vừa béo vừa bùi, ăn với xôi hay cơm nóng đều hợp.
Mèn mén và thắng cố trong ngày Tết
Mèn mén — bột ngô đồ chín — vẫn xuất hiện trên mâm Tết như một sự nhắc nhớ về cây ngô, nguồn sống chính của người Mông trên núi đá. Ngô được xay bằng cối đá, sàng kỹ, đồ hai lượt cho tơi mềm. Ngày Tết, mèn mén ăn cùng canh xương hoặc chan nước thắng cố.
Thắng cố cũng thường được nấu trong những dịp tụ họp đông người. Chảo lớn đặt giữa sân, nấu từ thịt và nội tạng, nêm thảo quả, hạt dổi, gừng. Cả bản quây quanh, vừa ăn vừa uống rượu, chuyện trò tới khuya. Món này đậm và nhiều đạm nên người tiêu hóa kém chỉ nên ăn vừa phải.
Rượu ngô men lá — thứ nối những cuộc vui
Không có rượu thì Tết chưa thành Tết. Người Mông nấu rượu từ ngô nương ủ với men làm bằng nhiều loại lá và rễ cây rừng theo bí quyết riêng từng dòng họ. Rượu ra lò trong vắt, thơm mùi ngô, uống êm và ấm.
Trong ngày Tết, rượu được rót mời khách ngay khi bước chân vào cửa. Người Mông mời rượu bằng cả tấm lòng, và cách từ chối lịch sự nhất là nhấp một ngụm rồi cảm ơn. Dù rượu êm, nó vẫn là rượu — nên hãy uống chừng mực, đặc biệt khi phải di chuyển trên những con đường đèo.
Những món lạ miệng với khách phương xa
Nếu bạn tò mò về thứ gì đó thật khác, mâm Tết vùng cao có vài món khiến khách miền xuôi phải ngạc nhiên. Đậu xị là một ví dụ: đậu tương luộc chín, ủ lên men rồi giã nhuyễn, nắm thành bánh hoặc phơi khô, dùng nêm canh, kho thịt. Vị của nó đậm và ngậy, hơi giống tương nhưng mạnh hơn.
Rồi có bánh ngô nướng làm từ ngô non xay mịn, gói lá rồi nướng vùi tro. Có món gà đen hầm với thảo quả, thứ gà lông đen thịt đen mà đồng bào rất quý, theo kinh nghiệm dân gian thường dùng để bồi bổ cho người mới ốm dậy hoặc phụ nữ sau sinh — dĩ nhiên nếu dùng cho mục đích sức khỏe thì vẫn nên hỏi ý kiến bác sĩ.
Ngoài ra, trên mâm còn có rau cải mèo luộc chấm nước thịt, dưa cải muối chua và các loại nộm rau rừng để cân bằng với phần thịt vốn rất nhiều trong mấy ngày Tết.
Ăn Tết và những kiêng kỵ trong bản
Ẩm thực ngày Tết của người Mông đi liền với nhiều phong tục. Có nơi kiêng thổi lửa bằng miệng, kiêng tiêu tiền hay cho lửa ra khỏi nhà trong mấy ngày đầu năm, vì lửa tượng trưng cho sự ấm no. Chày cối giã bánh sau khi xong được dựng gọn, dán giấy đỏ nghỉ Tết cùng người, như một lời cảm ơn công cụ đã lao động cả năm.
Ba ngày Tết, người Mông hầu như không đụng dao thớt nhiều, bởi mọi thứ đã chuẩn bị sẵn từ trước. Điều đó lý giải vì sao các món để dành như thịt hun khói, lạp xưởng, bánh giầy lại quan trọng đến vậy: chúng cho phép cả nhà nghỉ ngơi, đi chơi hội, thổi khèn, ném pao mà vẫn có đồ ăn ngon.
Câu hỏi thường gặp về Tết người Mông
Người Mông ăn Tết vào thời gian nào? Theo truyền thống, nhiều vùng ăn Tết vào khoảng đầu tháng Chạp âm lịch, sớm hơn Tết Nguyên đán chừng một tháng. Hiện nay không ít nơi ăn cả hai cái Tết, tùy phong tục từng bản.
Vì sao bánh giầy lại quan trọng trong Tết người Mông? Bánh giầy làm từ nếp nương, tượng trưng cho mặt trăng và mặt trời, cho sự no đủ. Việc cả nhà cùng giã bánh cũng là dịp gắn kết các thành viên sau một năm bận rộn.
Khách đến chơi bản dịp Tết nên lưu ý gì? Nên hỏi trước về những điều kiêng kỵ của gia chủ, không tự ý vào khu vực thờ cúng, nhận rượu mời bằng hai tay và không nhất thiết phải uống nhiều. Một món quà nhỏ mang theo sẽ khiến chủ nhà rất vui.
Có thể mua các món Tết vùng cao về xuôi không? Được. Thịt hun khói, lạp xưởng gác bếp, mắc khén, hạt dổi, gạo nếp nương đều dễ vận chuyển và bảo quản. Chỉ cần chọn nơi bán rõ nguồn gốc và giữ đồ nơi khô ráo hoặc ngăn mát.
Lời kết
Tết của người Mông không rực rỡ nhiều màu như hội hè dưới xuôi, nhưng ấm áp theo cách riêng: tiếng chày giã bánh, khói bếp không tắt, chén rượu ngô mời khách lạ như người quen cũ. Những món ăn ngày Tết ấy chính là kết tinh của một năm lao động trên nương đá. Nếu muốn mang một chút hương vị năm mới vùng cao về mâm cơm nhà mình, Tôi đến Tây Bắc luôn sẵn sàng gửi tới bạn những đặc sản được làm theo đúng cách của bà con nơi đây.
