Ở vùng cao, chợ không họp hằng ngày. Mỗi tuần một buổi, có nơi mỗi tháng vài phiên, và cái ngày ấy được cả vùng chờ đợi. Người ta dậy từ ba bốn giờ sáng, gùi rau, dắt lợn, cõng con, đi bộ hàng chục cây số xuống núi. Chợ phiên Tây Bắc vì thế không chỉ là nơi mua bán, nó là ngày hội, là nơi gặp gỡ, là nhịp sống của cả một vùng.
Với người đi mua đặc sản, chợ phiên là chỗ thú vị nhất: hàng tươi mới hái, người bán chính là người làm ra, giá thì thật, và bạn được nhìn tận mắt món mình sắp mua. Dưới đây là những phiên chợ đáng đi và cách để chuyến đi không bị hụt.
Chợ phiên hoạt động thế nào
Điều đầu tiên cần nhớ là chợ phiên họp sớm và tan sớm. Nhiều nơi đông nhất từ khoảng sáu tới chín giờ sáng, tới trưa là vãn. Nếu bạn đủng đỉnh ăn sáng rồi mới đi thì rất dễ đến nơi chỉ còn vài sạp dọn hàng.
Chợ thường chia thành khu khá rõ: khu rau củ và đồ hái từ rừng, khu gia súc gia cầm, khu vải vóc thổ cẩm, khu ăn uống với những chảo thắng cố và nồi phở nghi ngút. Đồ đặc sản khô như măng, mộc nhĩ, mắc khén, hạt dổi, chè thường nằm rải rác ở các sạp nhỏ do chính bà con bày ra trên tấm bạt.
Một điểm dễ thương của chợ vùng cao là nhiều người bán không giỏi tiếng phổ thông và cũng không quen nói thách. Họ đưa giá, bạn mua thì mua. Đừng mặc cả quá đà vì thứ họ bán có khi là công sức cả tuần lên rừng.
Bắc Hà và những phiên chợ nổi tiếng nhất
Chợ Bắc Hà ở Lào Cai họp Chủ nhật hằng tuần, được xem là phiên chợ đông vui và nổi tiếng nhất vùng. Sắc màu váy áo người Mông Hoa rực rỡ khắp lối, khu chợ ngựa nhộn nhịp, còn khu ẩm thực thì lúc nào cũng đầy khói. Đây là nơi dễ đi nhất cho người lần đầu, vì hạ tầng tốt và đông khách du lịch.
Chợ Cán Cấu cũng ở Lào Cai, họp thứ Bảy, giữ được nét mộc mạc hơn. Chợ nằm trên sườn đồi, quy mô nhỏ hơn Bắc Hà nhưng khu trâu bò rất đặc trưng. Nếu muốn cảm giác chợ vùng cao chưa bị du lịch hóa nhiều, đây là lựa chọn hay.
Ở Hà Giang có chợ Đồng Văn, Mèo Vạc, Lũng Phìn với nhịp riêng, có phiên tính theo ngày âm lịch. Sơn La, Điện Biên, Lai Châu cũng có mạng lưới chợ phiên dày đặc, từ chợ Sìn Hồ, Dào San tới các phiên nhỏ trong bản. Vì lịch họp có thể thay đổi theo mùa hoặc dịp lễ, tốt nhất hãy hỏi lại người dân hoặc nhà nghỉ nơi bạn ở trước khi lên đường.
Nên mua gì khi đi chợ phiên
Chợ phiên có nhiều thứ, nhưng những món sau vừa dễ mang về vừa giữ được lâu:
- Mắc khén, hạt dổi: gia vị làm nên hồn món Tây Bắc, nhẹ, gọn, để được lâu.
- Măng khô, mộc nhĩ, nấm hương rừng: mua từ chính người phơi thì yên tâm hơn nhiều.
- Chè shan tuyết: ở các vùng có cây chè cổ thụ, hàng chợ thường mộc mạc mà chất.
- Thịt gác bếp, lạp xưởng: mùa lạnh có nhiều, nên mua ở sạp có người bán quen mặt tại địa phương.
Đồ tươi như rau rừng, quả rừng, cá suối thì rất ngon nhưng khó mang xa. Nếu ở lại qua đêm, bạn có thể mua rồi nhờ nhà nghỉ hoặc homestay nấu giúp, đó thường là bữa ăn đáng nhớ nhất chuyến đi.
Mẹo chọn hàng ngay tại sạp
Ở chợ, bạn có lợi thế là được sờ, ngửi, nếm thử. Hãy tận dụng. Măng khô ngon có màu vàng nâu tự nhiên, mùi thơm đặc trưng, bẻ ra giòn chứ không mềm oặt; măng trắng bợt bất thường thì nên cân nhắc. Mắc khén thật khi bóp nhẹ tỏa mùi thơm nồng đặc trưng, hạt còn nguyên vỏ, không lẫn nhiều cành lá vụn.
Thịt gác bếp ở chợ thường được treo thành từng xâu; xin xé thử một sợi để cảm nhận độ dai, mùi khói và vị mặn. Với mật ong, quan sát độ sánh, màu và hỏi rõ mùa hoa; nên mua ở người bán địa phương có thể chỉ được tổ ong hoặc khu nuôi.
Một mẹo nữa: đi một vòng quan sát trước rồi mới quay lại mua. Cùng một mặt hàng ở các sạp khác nhau có thể chênh nhau về chất lượng, và bạn cũng dần nhận ra sạp nào là bà con tự làm, sạp nào là hàng lấy về bán lại.
Ăn gì ở chợ phiên
Đến chợ mà không ăn thì phí nửa chuyến đi. Khu ẩm thực chợ phiên luôn có thắng cố, phở chua, bánh cuốn trứng, xôi ngũ sắc, bánh rán, thịt nướng. Buổi sáng lạnh, ngồi ghế thấp bên nồi nước dùng bốc khói, ăn bát phở nóng rồi làm cốc trà đá là cách bắt nhịp rất dễ chịu.
Nếu muốn thử thắng cố, hãy đi cùng người quen hoặc chọn hàng đông khách địa phương. Ai bụng dạ nhạy cảm nên ăn vừa phải và tránh uống nhiều rượu ngô lúc bụng đói, đặc biệt khi còn phải chạy xe qua đèo dốc trong ngày.
Vài lưu ý để chuyến đi trọn vẹn
Đi chợ phiên nên chuẩn bị tiền mặt mệnh giá nhỏ, vì nhiều bà con không dùng chuyển khoản. Mang theo túi vải hoặc balo để đựng đồ, hạn chế túi nylon. Trời vùng cao sáng sớm rất lạnh và có thể mưa bất chợt, nên áo ấm và áo mưa mỏng là thứ luôn hữu ích.
Khi chụp ảnh, hãy hỏi trước, nhất là với người già và trẻ nhỏ. Nhiều người không thích bị chĩa máy vào mặt, và một cái gật đầu xin phép sẽ khiến không khí dễ chịu hơn hẳn. Cũng đừng đưa tiền hay kẹo cho trẻ em đổi lấy ảnh, việc đó tạo thói quen không hay cho các em.
Cuối cùng, hãy đi thong thả. Chợ phiên đẹp ở chỗ nó chậm: người ta ngồi uống rượu cả buổi, phụ nữ thử váy mới, trẻ con chạy chơi giữa các gian hàng. Nếu chỉ tạt vào mua vài món rồi đi ngay thì bạn mới thấy được cái vỏ của phiên chợ.
Câu hỏi thường gặp về chợ phiên Tây Bắc
Chợ phiên Tây Bắc họp vào ngày nào? Mỗi chợ một lịch riêng, phổ biến là thứ Bảy hoặc Chủ nhật hằng tuần, một số nơi tính theo ngày âm lịch. Nên hỏi lại người dân địa phương trước chuyến đi vì lịch có thể thay đổi vào dịp lễ.
Mấy giờ đi chợ là hợp lý nhất? Càng sớm càng tốt, lý tưởng là có mặt trước bảy giờ sáng. Đó là lúc chợ đông, hàng còn đầy đủ và không khí sinh động nhất.
Mua ở chợ có rẻ hơn mua ở cửa hàng không? Thường là rẻ hơn vì mua trực tiếp từ người làm ra. Đổi lại bạn phải tự đánh giá chất lượng, tự đóng gói và mang về, nên với đồ biếu tặng nhiều người vẫn chọn mua ở nơi có bao bì và bảo hành rõ ràng.
Không đi được chợ phiên thì mua đặc sản ở đâu? Bạn có thể tìm các cửa hàng chuyên đặc sản vùng cao có nguồn gốc rõ ràng, hoặc đặt trực tuyến từ nơi bán minh bạch về xuất xứ và cách bảo quản.
Lời kết
Một buổi sáng lạc giữa chợ phiên, nghe tiếng nói cười lẫn trong sương, tay cầm gói mắc khén còn thơm nồng, là kiểu kỷ niệm mà ảnh chụp khó diễn tả hết. Nếu có dịp lên vùng cao, hãy sắp lịch để trúng một phiên chợ, bạn sẽ hiểu vì sao người ta mê Tây Bắc đến vậy. Còn những ngày chưa đi được, Tôi đến Tây Bắc vẫn có thể mang hương vị của phiên chợ ấy về gần bạn hơn.
