Trên những triền đá tai mèo dựng đứng của cao nguyên đá, nơi cây lúa khó lòng bén rễ, người Mông đã bao đời gắn bó với cây ngô. Từ những bắp ngô trồng trong hốc đá, họ làm ra mèn mén, món ăn no bụng qua bao mùa giáp hạt. Với người Mông, mèn mén không chỉ là cái ăn hằng ngày mà còn là biểu tượng của sự cần cù, khéo léo và cả tình yêu với mảnh đất khắc nghiệt mà họ gọi là quê hương.
Mèn mén là món gì
Mèn mén là món ăn làm từ bột ngô hấp chín, tơi xốp như cơm nhưng có vị bùi đặc trưng của ngô. Nghe qua tưởng đơn giản, nhưng để có được bát mèn mén dẻo thơm, người phụ nữ Mông phải bỏ ra rất nhiều công sức, qua nhiều công đoạn tỉ mỉ. Đây được xem là món ăn truyền thống bậc nhất trong đời sống của đồng bào vùng cao nguyên đá Hà Giang và một số tỉnh miền núi phía Bắc.
Khác với cơm gạo dưới xuôi, mèn mén khô hơn, ăn có chút lạo xạo nhẹ nhưng càng nhai càng ngọt hậu. Người quen ăn mèn mén thường bảo, ăn một lần thì lạ, ăn quen rồi thì nghiện cái vị mộc mạc ấy.
Cách làm mèn mén công phu ra sao
Làm mèn mén là cả một quy trình đòi hỏi sự kiên nhẫn và kinh nghiệm.
Đầu tiên, ngô hạt được phơi khô, sau đó xay bằng cối đá thủ công. Đây là công đoạn vất vả nhất, người làm phải xay đi xay lại nhiều lần, sàng sảy để bột ngô đạt độ mịn vừa phải, không quá to cũng không quá nhuyễn.
Tiếp đến, bột ngô được trộn với một lượng nước vừa đủ, đảo đều tay sao cho bột thấm nước mà không vón cục. Đây là bí quyết quyết định độ tơi của mèn mén, thêm nước nhiều thì bết, ít quá thì khô. Người Mông gọi giai đoạn này là "làm cho bột đủ ẩm".
Cuối cùng là hấp cách thủy trong chõ gỗ. Điều đặc biệt là mèn mén phải hấp hai lần. Lần đầu hấp cho bột chín tới, đổ ra đảo tơi rồi lại cho vào hấp lần hai đến khi chín hẳn, dậy mùi thơm. Chính công đoạn hấp hai lần này làm nên độ dẻo bùi khác biệt mà không món ngô nào sánh được.
Ăn mèn mén cùng món gì
Mèn mén thường được ăn kèm với canh, phổ biến nhất là canh rau cải, canh bí đỏ hoặc canh đậu. Vì mèn mén khô, nên chan chút canh nóng vào cho dễ nuốt, vị bùi của ngô hòa với vị ngọt của rau rất hợp. Trong những dịp đặc biệt, mèn mén còn là món ăn kèm không thể thiếu với thắng cố, món ăn trứ danh của người Mông thường xuất hiện ở các phiên chợ vùng cao.
Nếu bạn muốn hiểu sâu hơn về nếp ăn uống, kiêng kỵ và những nét độc đáo trong bữa cơm của đồng bào, hãy đọc thêm về phong tục ăn uống của người Mông.
Ý nghĩa văn hóa của mèn mén
Với người Mông, mèn mén gắn liền với ký ức về những mùa giáp hạt gian khó, khi cây ngô là nguồn lương thực chính nuôi sống cả gia đình. Bát mèn mén vì thế mang trong mình câu chuyện về sự bền bỉ, về cách con người thích nghi và sinh tồn giữa thiên nhiên khắc nghiệt của cao nguyên đá.
Ngày nay, dù đời sống đã đủ đầy hơn, mèn mén vẫn hiện diện trong bữa cơm và trên mâm cỗ ngày lễ Tết của người Mông như một cách gìn giữ cội nguồn. Món ăn này cũng trở thành trải nghiệm ẩm thực được nhiều du khách tìm kiếm khi lên vùng cao, muốn hiểu hơn về văn hóa ẩm thực Tây Bắc đậm đà bản sắc.
Câu hỏi thường gặp
Mèn mén ăn có ngon không
Mèn mén có vị bùi, ngọt hậu đặc trưng của ngô, kết cấu tơi xốp. Người mới ăn có thể thấy hơi khô và lạ miệng, nhưng khi chan cùng canh nóng thì rất dễ ăn và càng nhai càng cảm nhận được vị ngọt tự nhiên.
Vì sao mèn mén phải hấp hai lần
Hấp hai lần giúp bột ngô chín đều, tơi mà vẫn dẻo bùi. Lần hấp đầu làm bột chín tới, đảo tơi rồi hấp lần hai để chín hẳn và dậy mùi thơm. Đây là bí quyết truyền thống tạo nên độ ngon riêng của mèn mén.
Mèn mén khác gì với ngô luộc hay bánh ngô
Mèn mén được làm từ ngô xay thành bột rồi hấp tơi thành dạng như cơm, khác hẳn ngô luộc để nguyên hạt hay bánh ngô nén thành khối. Cách chế biến cầu kỳ khiến mèn mén có vị và kết cấu rất riêng.
Có thể mua mèn mén ở đâu
Mèn mén thường được bán tại các phiên chợ vùng cao ở Hà Giang và các tỉnh miền núi phía Bắc, hoặc thưởng thức tại các quán ăn địa phương. Bạn nên hỏi giá trực tiếp vì mức giá thay đổi tùy nơi và thời điểm.
Mèn mén để được bao lâu
Mèn mén hấp chín ngon nhất khi ăn nóng trong ngày. Nếu để nguội, có thể hấp lại cho nóng trước khi ăn. Không nên để quá lâu vì món dễ khô cứng và mất đi độ dẻo thơm ban đầu.
