Có nhóm khách của tôi không thích mấy món "an toàn" ai cũng ăn được. Họ muốn thứ khiến bạn bè trợn mắt hỏi "cái gì đây", muốn cái vị mà xuống đến Hà Nội hay Sài Gòn tìm mỏi mắt cũng chẳng ra. Tây Bắc chiều được đúng kiểu người ấy. Dưới đây là những món độc lạ mà tôi hay giới thiệu cho dân mê khám phá, kèm đôi lời thật lòng để bạn biết mình sắp bước vào cuộc chơi gì.
Lạ nhưng không phải để "thử cho biết rồi thôi"
Điều tôi muốn nói trước: mấy món này lạ thật, nhưng người vùng cao ăn quanh năm chứ không phải trò mạo hiểm. Cái ngon của chúng nằm ở chỗ khác biệt, ở câu chuyện văn hóa đằng sau. Nếu bạn tiếp cận với tâm thế tò mò và tôn trọng, gần như món nào cũng có cái duyên riêng để mê. Còn nếu chỉ định quay clip "review đồ kinh dị", tôi thành thật khuyên nên chọn món khác cho phải phép.
Những món độc đáo đáng thử
Nậm pịa
Nậm pịa là món "khó nhằn" bậc nhất với người lần đầu, nấu từ nội tạng và phần dịch tiêu hóa non của trâu bò cùng nhiều loại gia vị rừng. Vị đắng nhẹ lúc đầu rồi ngọt hậu, ăn quen thành nghiện. Đây là món của người Thái, thường dùng trong dịp mổ trâu bò, nên rất khó tìm dạng đóng gói gửi xa. Nếu có dịp lên Sơn La, bạn nên ăn tại chỗ để cảm đúng vị; tôi có nói thêm về ẩm thực vùng này trong bài đặc sản Sơn La.
Rêu đá nướng
Nghe "ăn rêu" nhiều người đã ngại, nhưng rêu đá suối là đặc sản quý của người Thái, người Tày. Rêu non vớt từ khe nước sạch, đập rửa kỹ, trộn mắc khén, ớt, sả rồi gói lá nướng than. Miếng rêu mềm, thơm mùi gia vị rừng, ăn lạ mà cuốn. Món này gắn chặt với đời sống bên suối của người vùng cao; nếu thích tìm hiểu gốc rễ, bạn đọc thêm văn hóa ẩm thực Tây Bắc để hiểu vì sao họ ăn rêu.
Trứng kiến
Vào mùa, người vùng cao lên rừng lấy trứng kiến đen về làm xôi, làm bánh, nấu canh. Trứng kiến nhỏ, trắng ngần, béo bùi, chỉ có theo mùa nên càng quý. Món này lạ mà thật ra rất dễ ăn, không "gây sốc" như tên gọi. Cái khó là nguồn hàng ít và theo mùa, nên bạn muốn thử thì phải canh đúng dịp.
Thịt chua và măng đắng
Thịt chua lên men với thính gạo, gói lá, để vài ngày cho dậy vị chua thanh, ăn kèm lá rừng thì bắt miệng vô cùng. Măng đắng thì đúng như tên, đắng ở đầu lưỡi rồi ngọt lại, luộc chấm chẩm chéo hay xào đều hợp. Hai món này "dễ vào" hơn nậm pịa hay rêu đá, phù hợp người muốn thử đồ lạ mà chưa dám đi quá xa vùng an toàn. Món chấm đi kèm cũng quan trọng không kém; bạn tham khảo cách làm chẩm chéo chấm gà để có bát chấm đúng điệu.
Lạ miệng thì mua và bảo quản thế nào
Nhóm món độc lạ có đặc điểm chung là khó gửi đi xa và không để được lâu như đồ khô. Nậm pịa, rêu đá gần như phải ăn tại chỗ. Trứng kiến theo mùa. Thịt chua, măng đắng thì gửi được nhưng cần bảo quản lạnh và dùng sớm. Vì vậy khi khách ở xa hỏi mua nhóm này, tôi thường tư vấn rất kỹ về thời gian vận chuyển, chứ không nhận bừa rồi để hàng hỏng dọc đường.
Về giá, những món hiếm và theo mùa thường không rẻ, nhưng cũng tùy thời điểm nên con số chỉ mang tính tham khảo. Điều đáng lo hơn giá là chất lượng và độ tươi, bởi đồ lên men hay đồ tươi mà làm ẩu thì vừa mất ngon vừa không an toàn. Bạn nên chọn nơi bán thật sự hiểu món, đóng gói cẩn thận và trung thực về hạn dùng.
Một lời dặn nhỏ
Đồ lạ, đồ lên men rất thú vị nhưng nên ăn điều độ và lắng nghe cơ thể mình, nhất là nếu bạn có cơ địa nhạy cảm với đồ tươi sống hay lên men. Đây là chuyện ăn uống thường ngày của người vùng cao, không phải bài thuốc gì cả, nên cứ thưởng thức bằng tinh thần khám phá vui vẻ là hợp nhất.
Câu hỏi thường gặp
Đặc sản Tây Bắc lạ nào dễ ăn nhất cho người mới thử?
Thịt chua và măng đắng là hai món dễ tiếp cận nhất. Thịt chua có vị chua thanh quen thuộc, măng đắng chỉ đắng nhẹ rồi ngọt hậu. Nậm pịa và rêu đá thì nên để dành cho lần bạn đã quen vị vùng cao hơn.
Nậm pịa, rêu đá có gửi đi xa được không?
Rất khó. Đây là món tươi, nên ăn tại chỗ hoặc trong ngày, không hợp gửi đường dài. Nếu ở xa, bạn nên canh dịp lên Tây Bắc để thưởng thức đúng vị thay vì đặt ship.
Trứng kiến mùa nào có?
Trứng kiến thường có vào mùa xuân đến đầu hè, tùy vùng và thời tiết. Vì theo mùa và số lượng ít nên bạn cần đặt trước và canh đúng dịp mới có.
Ăn đồ lạ, đồ lên men có cần lưu ý gì không?
Nên ăn với lượng vừa phải để cơ thể làm quen, chọn hàng tươi mới và được bảo quản đúng cách. Người có cơ địa nhạy cảm nên thận trọng. Đây là món ăn thường ngày của người vùng cao chứ không phải bài thuốc, cứ thưởng thức điều độ là được.
Mua mấy món độc lạ này ở đâu cho yên tâm?
Bạn nên tìm nơi bán am hiểu ẩm thực vùng cao, đóng gói và tư vấn thật lòng về độ tươi cùng hạn dùng. Với đồ tươi, sự trung thực của người bán quan trọng hơn cả giá.
Nếu bạn là người thích khám phá và muốn có một mâm Tây Bắc thật khác lạ để đãi bạn bè, cứ nói với Tôi Đến Tây Bắc dịp bạn định tổ chức, tôi sẽ gợi ý những món hợp mùa và còn tươi ngon nhất lúc đó.
