Hòa Bình gần Hà Nội nhất trong các tỉnh Tây Bắc, chạy xe chừng hai tiếng là tới. Có lẽ vì gần nên nhiều người coi đó là nơi đi chơi cuối tuần chứ ít khi nghĩ tới chuyện mua quà. Thực tế thì ngược lại: mảnh đất của người Mường này giữ được nhiều thứ rất đáng mang về, từ hạt cơm lam thơm mùi ống nứa đến can rượu cần cả nhà quây quần. Chọn đặc sản Hòa Bình làm quà cho người thân vừa dễ vừa có câu chuyện để kể.
Tôi vẫn nhớ lần đầu ngồi trong nhà sàn ở Mai Châu, bà chủ nhà bê ra mâm cơm có cá suối nướng, măng đắng luộc và ống cơm lam vừa chẻ còn bốc khói. Bữa đó chẳng có món gì cầu kỳ mà ăn mãi không chán. Từ đó, mỗi lần lên Hòa Bình tôi đều tranh thủ mua ít đồ về biếu bố mẹ.
Cơm lam và hạt nếp nương của người Mường
Cơm lam Hòa Bình nấu bằng nếp nương, ngâm rồi cho vào ống nứa tươi, thêm chút nước suối, bịt lá chuối và vùi vào than hồng. Khi ống cháy sém, lớp màng lụa trong ruột nứa quyện vào hạt nếp, tạo mùi thơm không cách nào bắt chước được bằng nồi cơm điện.
Ăn cơm lam ngon nhất là chấm muối vừng hoặc ăn kèm thịt nướng, cá suối. Cơm lam mua về nên dùng trong ngày, hâm lại bằng cách nướng sơ. Nếu muốn giữ lâu hơn, bạn có thể mua nếp nương về tự đồ xôi ở nhà, hạt nếp Hòa Bình dẻo, thơm, hợp cả gói bánh.
Rượu cần - thứ quà của tình thân
Với người Mường, rượu cần không đơn thuần là đồ uống. Vò rượu ủ từ gạo hoặc sắn với men lá rừng, đặt giữa nhà sàn, mọi người cùng cắm cần trúc uống chung, vừa uống vừa hát vừa chuyện trò. Rượu cần vì thế gắn với lễ hội, cưới hỏi, mừng nhà mới.
Vò rượu cần làm quà rất hợp cho những gia đình đông người, dịp Tết bày ra là cả nhà có chuyện để vui. Chỉ cần nhớ rượu vẫn là đồ có cồn, uống chừng mực, không lái xe sau khi uống và không dùng cho người đang điều trị bệnh hay phụ nữ mang thai. Khi mua, chọn nơi làm rõ nguồn gốc, vò kín, men lá sạch.
Thịt lợn mán, gà đồi và các món nướng
Lợn mán nuôi thả trong vườn đồi, con nhỏ, thịt săn, lớp mỡ mỏng, da giòn. Người Mường hay chế biến thành thịt nướng lá bưởi, thịt luộc chấm hạt dổi, lòng dồi, hoặc làm thịt chua. Vị thơm của hạt dổi nướng giã nhỏ trộn muối chính là điểm nhấn khiến món luộc đơn giản trở nên đáng nhớ.
Gà đồi Lạc Sơn, Lạc Thủy thịt chắc, da vàng, nấu canh hay nướng đều ngọt. Nếu mua về xuôi, bạn nên nhờ nơi bán làm sạch, hút chân không và giữ lạnh trong suốt hành trình. Đây là món quà thực tế cho những gia đình thích tự nấu.
Ngoài ra còn có cá sông Đà. Vùng lòng hồ Hòa Bình rộng mênh mông, cá nuôi lồng trong nước chảy nên thịt săn, ít mỡ. Cá lăng, cá trắm đen, cá ngạnh thường được nướng hoặc kho riềng, ăn với cơm nóng thì hết veo. Nhiều nhà hàng ven hồ còn làm sẵn cá nướng gói giấy bạc để khách mang về, khá tiện nếu bạn về trong ngày. Người bán quen thường dặn kỹ nên hâm lại bằng lò hoặc chảo chống dính chứ đừng quay lò vi sóng, cá sẽ bị khô mất vị.
Cam Cao Phong, mía tím và nông sản theo mùa
Cuối năm, dọc quốc lộ 6 qua Cao Phong là cả một dải sạp cam vàng rực. Cam Cao Phong vỏ mỏng, mọng nước, ngọt đậm mà vẫn có chút chua nhẹ nên không ngán. Người ta mua cả thùng về biếu, vừa đẹp mắt vừa hợp mọi lứa tuổi.
Mía tím Hòa Bình cũng nổi tiếng: cây to, lóng dài, mềm và ngọt thanh. Ngoài ra còn có bưởi đỏ Tân Lạc, quả tròn, tép đỏ hồng, ăn ngọt mát. Những thứ này nặng, cồng kềnh nên chỉ hợp khi bạn đi ô tô riêng. Nếu mua nhiều, nhớ xếp cẩn thận để trái cây không bị dập trên đường đèo.
Măng đắng, rau rừng và đồ khô dễ mang
Mùa xuân, măng đắng Hòa Bình lên đầy chợ. Măng luộc chấm chẩm chéo hoặc muối hạt dổi, cái đắng thoáng qua rồi ngọt hậu, ăn cùng cơm nóng rất hợp. Ngoài măng tươi, chợ còn bán măng khô, mộc nhĩ, nấm hương rừng - toàn những thứ nhẹ, dễ đóng gói, để được lâu.
Một vài gợi ý đồ khô đáng mua khi ghé chợ Mai Châu hay chợ Bờ:
- Măng khô và măng ớt ngâm, dùng dần cho các món kho, canh.
- Hạt dổi, mắc khén để làm muối chấm.
- Mật ong rừng, dùng pha nước ấm theo kinh nghiệm dân gian, không dùng cho trẻ dưới một tuổi.
- Chè Pà Cò của người Mông, nước xanh, hương mộc.
Đồ thổ cẩm Mai Châu - quà không ăn được nhưng để lâu
Bản Lác, bản Poom Coong ở Mai Châu có nghề dệt thổ cẩm lâu đời. Khăn, túi, ví, gối, tấm trải bàn dệt tay với hoa văn hình quả trám, hình chim, màu chàm và đỏ đặc trưng. Món quà kiểu này hợp tặng bạn bè trẻ, đồng nghiệp nữ, hoặc dùng trang trí nhà.
Khi mua, bạn nên sờ thử sợi vải, hàng dệt tay có bề mặt hơi thô, đường nét không đều tăm tắp như hàng máy. Trò chuyện với người dệt cũng thú vị, họ sẵn sàng kể cho bạn nghe mỗi hoa văn mang ý nghĩa gì trong đời sống người Thái ở Mai Châu.
Câu hỏi thường gặp khi mua đặc sản Hòa Bình
Nên mua đặc sản Hòa Bình ở đâu? Các chợ trung tâm huyện, chợ Mai Châu, các sạp dọc quốc lộ 6 đoạn Cao Phong hoặc mua trực tiếp tại vườn, tại hộ làm nghề nếu bạn có thời gian ghé bản.
Món nào tiện mang đi xa nhất? Đồ khô như măng khô, nấm hương, hạt dổi, chè và thổ cẩm. Trái cây, cơm lam nên dùng sớm hoặc chỉ mua khi đi xe riêng.
Rượu cần bảo quản thế nào? Để nơi khô mát, tránh nắng, chưa cắm cần thì có thể giữ khá lâu. Khi uống mới đổ nước vào vò và nên dùng hết trong một, hai ngày.
Mua cam Cao Phong sao cho đúng vụ? Cam chính vụ vào khoảng cuối năm tới đầu năm sau. Chọn quả nặng tay, vỏ căng, cuống còn tươi, tránh quả quá bóng bẩy bất thường.
Lời kết
Quà từ Hòa Bình thường không đắt, nhưng cầm về nhà lại thấy vui vì trong đó có mùi khói bếp nhà sàn, có vị ngọt của đất đồi và bàn tay người Mường, người Thái làm ra. Lần tới nếu bạn ngược quốc lộ 6, hãy dành thêm một buổi ghé chợ. Còn nếu chưa sắp xếp đi được, Tôi đến Tây Bắc luôn sẵn sàng đưa những hương vị ấy về tận bếp nhà bạn.
