Người mê trà Việt thường nhắc tới hai cái tên rất khác nhau: Tân Cương của đất Thái Nguyên và Shan tuyết của núi cao Tây Bắc. Một bên là trà trung du, búp nhỏ, hương cốm quen thuộc trong mọi gia đình. Một bên là những gốc cổ thụ mọc trên đỉnh mây mù, mỗi năm chỉ hái được ít lứa. Chính sự hiếm hoi và chất nước riêng biệt khiến trà Shan tuyết Tây Bắc được nhiều người ví như vàng xanh của vùng cao.
So sánh hai loại trà này không phải để phân cao thấp, mà để hiểu mình hợp với vị nào. Có người uống Tân Cương cả đời rồi lên Suối Giàng nếm chén Shan tuyết đầu tiên và ngỡ ngàng, cũng có người ngược lại. Cùng đi qua từng khác biệt nhé.
Cây chè cổ thụ trên đỉnh mây
Ở Suối Giàng, Tà Xùa, Hà Giang hay các vùng núi cao trên một nghìn mét, có những cây chè thân to bằng người ôm, vỏ phủ rêu và địa y trắng mốc. Người Mông trồng chúng từ đời ông bà, không ai nhớ chính xác bao nhiêu năm. Muốn hái búp, người ta phải trèo hẳn lên cây, ngồi vắt vẻo trên cành mà ngắt từng đọt.
Búp chè ở độ cao ấy phủ một lớp lông tơ trắng mịn, nhìn xa như dính tuyết, nên gọi là Shan tuyết. Khí hậu lạnh, sương mù quanh năm, cây lớn chậm, lá dày, chất trong búp cũng đậm đà hơn. Mỗi năm chỉ vài lứa hái, sản lượng ít, việc thu hái lại tốn công nên trà thành phẩm không thể nhiều được.
Trà Tân Cương và nếp uống của người đồng bằng
Tân Cương nằm ở vùng trung du Thái Nguyên, đất pha cát, đồi thấp, cây chè được trồng thành luống, chăm bón và đốn tỉa đều đặn. Búp nhỏ, hái được nhiều lứa trong năm. Sau khi sao suốt, cánh trà xoăn chặt, xanh đen, có phấn trắng nhẹ.
Nước trà Tân Cương xanh vàng trong, hương thơm rõ mùi cốm non, uống vào chát nhanh rồi ngọt hậu ở đầu lưỡi. Đây là vị trà rất quen thuộc với người Việt, xuất hiện trong ấm trà tiếp khách, bàn thờ ngày giỗ, quán nước đầu ngõ. Cái hay của Tân Cương là dễ uống, ổn định, hợp với đa số người.
Vị nước khác nhau ở chỗ nào
Nếu Tân Cương cho cảm giác tươi trẻ, thanh và thơm nổi, thì Shan tuyết trầm hơn. Nước trà Shan tuyết thường vàng sánh như mật ong, đôi khi ánh xanh nhẹ. Chát rất dịu, gần như chỉ thoáng qua rồi chuyển sang ngọt hậu kéo dài trong cổ họng, uống xong một lúc vẫn còn dư vị.
Hương của Shan tuyết mộc mạc: mùi nắng, mùi khói bếp thoảng nếu là loại sao thủ công, đôi khi có nét ngọt như hoa rừng. Lá trà sau khi pha nở to, dày, cuống mập - dấu hiệu của cây lâu năm. Một ấm Shan tuyết ngon có thể pha nhiều nước mà vẫn còn vị, trong khi trà búp nhỏ thường nhạt nhanh hơn sau vài lần.
Vì sao gọi là vàng xanh của vùng cao
Cách gọi ấy xuất phát từ mấy lý do rất thực tế. Thứ nhất là hiếm: cây cổ thụ không trồng mới trong một hai năm mà có, muốn có rừng chè như Suối Giàng phải đợi hàng chục năm. Thứ hai là công sức: hái trên cây cao, gùi xuống núi, sao bằng chảo gang thủ công, tất cả đều tốn sức người.
Thứ ba, cây chè cổ thụ còn là sinh kế bền vững của bà con người Mông. Giữ rừng chè cũng là giữ rừng, giữ đất, giữ luôn nếp sống của bản. Nhiều gia đình coi những gốc chè trước nhà như tài sản để lại cho con cháu, không bao giờ chặt bỏ. Nói vàng xanh là nói tới giá trị ấy chứ không chỉ giá bán.
Cách pha để trà ngon nhất
Trà Shan tuyết không kén ấm nhưng kén nước và nhiệt độ. Vài lưu ý dễ áp dụng:
- Dùng nước sạch, đun sôi rồi để nguội bớt còn khoảng tám mươi đến chín mươi độ.
- Tráng ấm và tráng trà nhanh khoảng năm giây rồi đổ bỏ để lá nở và sạch bụi.
- Hãm lần đầu chừng hai mươi tới ba mươi giây, các lần sau tăng dần thời gian.
- Không hãm quá lâu, trà sẽ chát gắt và mất hậu ngọt.
Trà Tân Cương thì quen thuộc hơn, nhiều người pha nước sôi già luôn cũng được, nhưng nếu hạ nhiệt xuống một chút, vị sẽ dịu và giữ hương cốm tốt hơn. Với cả hai loại, đừng để trà ngâm trong ấm quá lâu giữa các lần rót.
Chọn mua và bảo quản
Khi mua Shan tuyết, hãy nhìn cánh trà: thường to hơn trà trung du, còn thấy lông tơ trắng, mùi thơm mộc chứ không ngào ngạt kiểu tẩm hương. Pha thử nếu được, nước phải trong, hậu ngọt rõ. Trà sao thủ công đôi khi cánh không đều, đó là chuyện bình thường.
Bảo quản thì cả hai loại đều giống nhau: cất trong hộp kín, tránh ánh sáng, tránh ẩm và tuyệt đối tránh để gần đồ nặng mùi như gia vị, cà phê, xà phòng. Trà rất dễ hút mùi. Đừng để trong ngăn mát tủ lạnh nếu hộp không thật kín, hơi nước ngưng tụ sẽ làm trà xuống mùi nhanh.
Về sức khỏe, trà có chứa cafein nên uống nhiều vào buổi tối dễ khó ngủ, người đau dạ dày không nên uống lúc đói. Uống trà là thói quen tốt nếu điều độ, còn nếu bạn đang dùng thuốc hoặc có bệnh nền thì nên hỏi ý kiến bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp về trà Shan tuyết Tây Bắc
Trà Shan tuyết Tây Bắc và trà Tân Cương nên chọn loại nào? Nếu bạn thích hương cốm rõ, vị tươi và quen thuộc thì chọn Tân Cương. Nếu muốn nước sánh, chát dịu, hậu ngọt sâu và uống được nhiều lần nước thì Shan tuyết hợp hơn.
Trà Shan tuyết uống được bao nhiêu lần nước? Trà cổ thụ chất lượng tốt thường pha được năm tới bảy nước, có loại còn hơn, mỗi lần vị chuyển một chút chứ không nhạt hẳn.
Uống trà lúc nào là hợp lý? Buổi sáng hoặc sau bữa ăn khoảng ba mươi phút là dễ chịu nhất. Tránh uống khi bụng đói và hạn chế uống sát giờ đi ngủ.
Trà để lâu có còn dùng được không? Trà xanh nên dùng trong khoảng một năm để giữ hương. Riêng một số dòng Shan tuyết lên men hoặc ép bánh thì càng để lâu vị càng chuyển sâu, nhưng phải bảo quản đúng cách.
Lời kết
Mỗi loại trà là một vùng đất. Tân Cương gợi buổi trưa yên ả nơi đồi trung du, còn Shan tuyết mang theo hơi sương và cái lạnh của núi cao Tây Bắc. Ngồi rót một chén trà vàng sánh, nghe hậu ngọt đọng lại, bạn sẽ hiểu vì sao người vùng cao quý những gốc chè cổ thụ đến thế. Tôi đến Tây Bắc mong mang được chút hương núi ấy tới bàn trà của bạn, mộc mạc và thật như chính nơi nó lớn lên.
